KANTIAANSE EN NEO-KANTIAAN­SE FILOSOFIE

KANTIAANSE EN NEO-KANTIAAN­SE FILOSOFIE. Immanuel Kant* (1724–1804) was ’n Pruisiese filosoof, professor aan die Universiteit van Königsberg (vandag Ka­li­nin­grad). As een van die laaste groot denkers van die Europese Verligting*, het hy die gesag van die menslike rede as bron van kennis – teenoor tradisie, oorlewering en godsdienstige leerstellings – beklemtoon. Sy bedoeling was egter nie om godsdiens* af te wys nie, maar om die reikwydte aan te toon van kennis en waarheid wat suiwer gebaseer is op die redelike denkvermoë van die mens, wat die beperkings daar­van is, en dat die regmatige plek van religieuse geloof anderkant die beperkings lê.

In een van sy hoofwerke, Kritiek van die suiwer rede, toon hy aan dat ons kennis van die werklikheid tot stand kom deur die manier waarop ons denke (deur die kategorieë van tyd, ruimte en oorsaaklikheid en twaalf begripsvorms) ons waarneming struktureer. Soos saamgevat in een van sy be­kende uitsprake: “Sonder die sintuie is ons begrippe leeg en sonder ons begrippe is ons sintuie blind.” Kant onderskei tussen die werklikheid-in-sig-self (die noumenon) en die werklikheid-vir-ons (die phenoume­non). In een van sy ander hoofwerke, Kritiek van die praktiese rede, toon Kant aan dat ons moraliteit ook ’n suiwer redelike basis het, onafhanklik van die voor­skrifte van enige godsdienstige oortuigings. Dié redelike stelreël van ons moraliteit, staan sedert Kant bekend as die kategoriese imperatief, met ander woorde die etiese plig waaraan ons optrede altyd behoort te voldoen. Kortliks behels dit: 1. dat ons op­tre­de so moet wees dat alle ander mense in alle ander omstandighede ook so sou moet kan optree, en 2. dat ons alle mense altyd behandel as ’n doel in sigself en nie as middele tot ons eie doeleindes nie. Die kategoriese imperatief kom dus eintlik neer op ’n rasionele variant van die evangeliese* stelreël, naamlik: Doen aan ander soos wat jy aan jouself gedoen wil hê. Neo-Kanti­aanse filosofie is die vorms waarin sommige van die insigte van Kant, veral in die 1900’s binne die Duitse filosofie, in verskillende denkskole verder ontwikkel is.

 

Sidebar