RASIONALISME

RASIONALISME is ’n meerduidige be­grip, maar verwys na ’n belangrike intellektuele beweging wat veral geassosieer word met die Verligting* van die 17de en 18de eeu en daar­uit voortspruitende ontwikkelings. Rasionalis­me is in hoofsaak ’n standpunt in die kennisleer wat aanvoer dat die menslike rede die grondslag vorm van alle betroubare kennis. Dit wat nie redelik deursigtig gemaak kan word nie, kan nie as kennis aanvaar word nie.

Rasionalisme word dikwels met empi­risme* – die standpunt dat betroubare kennis slegs deur sintuiglike ervaring begrond kan word – gekontrasteer. Die vader van moderne rasionalisme is die Franse filosoof en wiskun­dige, René Descartes*. Volgens Descartes kan ons die getuienis van die sintuie nie vertrou nie, aangesien ons sintuie ons dikwels mislei. Betroubare kennis moet daarom eerder gebou word op die helder en duidelike idees van ons rasionele intellek, soos daardie idees uitkristalliseer as ons metodies aan alle sekerhede wat ons mag hê, twyfel. Die idee van God is volgens Descartes een van die onbetwisbare idees van die menslike intellek, aangesien hierdie idee met behulp van ’n suiwer redelike argument (die sg “ontologiese argument vir die bestaan van God”) bewys kan word. Daar is egter ook kritici wat aanvoer dat empiristiese benaderings – bv dié van die Britse psigologiese empiriste soos Locke*, Berkeley en Hume – in wese rasionalisties is aangesien die menslike rede, soos ingelig deur die sintuie, ook in dié benaderings die maatstaf vir kennis bly. Dit is egter veel moeiliker om die bestaan van God van sintuiglike erva­rings af te lei, ten spyte van Thomas Aquinas* se pogings daartoe in die Middel­eeue.

Rasionaliteit is ook nie deurgaans op dieselfde manier verstaan nie. Een model van rasionaliteit vereis dat alle betroubare kennis na goeie gronde herlei moet kan word. ’n Ander model van rasionaliteit – ook genoem “kritiese rasionalisme” – stel nie begrondbaarheid nie, maar kritiese toetsbaarheid of weerlegbaarheid as die kriterium vir rasionaliteit.

Vir verdere lees: H Albert 1985. Treatise on Critical Reason. Princeton: Princeton Univer­sity Press; AA van Niekerk 1992. Rasionaliteit en relativisme. Pretoria: RGN.

 

Sidebar